TRANG CHUYÊN NGÔN NGỮ HỌC

CHÚC MỪNG NĂM MỚI!

Chúng ta làm gì khi tức giận?

Posted by tuldvnhloc on Tháng Hai 20, 2010

Lê Đình Tư
(Bài đã đăng trên Tạp chí Tri thức trẻ)

Các tình trạng cảm xúc của chúng ta vốn được coi là vô hình, nghĩa là chúng ta không có cách nào để mô tả hay bày tỏ cho đúng các tình trạng đó theo cách riêng của chúng ta. Thường thì chúng ta phải mượn lời của người khác, tức là mượn những từ ngữ đã có sẵn trong tiếng nói chung của cộng đồng, hoăc những từ ngữ mà ai đó đã sử dụng nhưng được mọi người biết đến và sử dụng như là một cách diễn đạt rất phù hợp với tình trạng cảm xúc của mình, ví dụ như những từ ngữ hay cách diễn đạt của các nhà văn, nhà thơ chẳng hạn. Điều đó cũng có nghĩa rằng chúng ta không có tiếng nói riêng để mô tả về những tình trạng cảm xúc vốn rất riêng của chúng ta. Bởi vậy, các tình trạng cảm xúc của chúng ta đều mang tính cộng đồng hay dân tộc. Chính điều này làm cho các tình trạng cảm xúc của chúng ta có thể được mô hình hóa: cảm xúc của chúng ta biểu hiện ra dưới dạng những mô hình.chung cho toàn thể cộng đồng hay toàn thể dân tộc. Cho nên, chúng ta, nếu thuộc về một cộng đồng dân tộc nào đó, không có cách nào thoát ra khỏi cái mô hình chung đó. Nói cách khác, về mặt biểu hiện cảm xúc qua ngôn ngữ, chúng ta sẽ không thể bị trộn lẫn với người các dân tộc khác. Nếu có ai đó trong chúng ta muốn chạy trốn hoặc phủ nhận cái mô hình ấy thì đó chẳng qua chỉ là „lấy ước mơ làm sự thật”. Người ta gọi đó là mô hình văn hóa-ngôn ngữ của cảm xúc. Nhờ mô hình này mà các tình trạng cảm xúc của chúng ta hiện ra dưới dạng cụ thể, hay nói cách khác, cảm xúc của chúng ta trở nên có hình dáng rõ rệt.

Quả đúng như vậy. Các nhà khoa hoc đã chỉ ra rằng, các tình trạng cảm xúc của chúng ta không phải hoàn toàn là vô hình như chúng ta vẫn tưởng. Chúng ta có thể tìm hiểu nội dung cụ thể (hay còn goi là nội dung khái niệm) của các tình trạng cảm xúc thông qua mô hình văn hóa chung được biểu hiện qua ngôn ngữ. Khi nói về một tình trạng cảm xúc nào đó, chúng ta có thể liên hệ với mô hình văn hóa-ngôn ngữ này và dựa vào nó để hiểu cụ thể tình trạng cảm xúc ấy. Như vậy, một tình trạng cảm xúc của chúng ta trở nên có hình thái rõ rệt nhờ vào những từ ngữ chúng ta sử dụng. Để thấy được điều đó, ta hãy xét một trong những tình trạng cảm xúc đó: tình trạng tức giận.

Tức giận là gì? Thật khó mà có được một cách giải thích cặn kẽ, một cách giải thích khiến cho mọi người đều có thể hình dung được một cách chắc chắn và giống nhau về ý nghĩa của từ „tức giận” hay tình trạng cảm xúc mà từ này có nhiệm vụ thể hiện. Chẳng hạn, trong các từ điển, mà thực ra là theo các nhà tâm lí học, „tức giận” thường được giải thích là „Sự phản ứng mạnh mẽ trước một kích thích từ bên ngoài và được biểu hiện bằng sự nóng nảy, không hài lòng, giận dữ.” hoặc „ Tình trạng cảm xúc khi cơ thể rơi vào trạng thái ức chế cao độ bởi một lí do nào đó khiến nó phải đáp lại bằng một phản ứng mạnh mẽ.” Quả thật, khó có thể tưởng tượng được hình thù của tình trạng cảm xúc này, bởi vì còn cần phải giải thích „nóng nảy” nghĩa là gì? hay „không hài lòng” là gì? hoặc „trạng thái ức chế cao độ” nghĩa là gì?, v.v. Và cứ như vậy thì không bao giờ chúng ta có thể giải thích được tình trạng cảm xúc này một cách rõ ràng, vì thực ra đó chỉ là cách giải thích theo kiểu „đèn cù” hay „con kiến leo cành đa” mà thôi.

Song, nếu xét về mặt ngôn ngữ thì tình trạng „tức giận” của chúng ta hiện ra rất cụ thể. Nói về sự tức giận, chúng ta có sẵn những từ ngữ đã được cộng đồng chấp nhận rộng rãi và dựa vào đó chúng ta có thể biết được nội dung cụ thể của khái niệm „tức giận”. Cái cách chúng ta dùng từ ngữ để nói về sự tức giận dựa trên một mô hình nhận thức (tưởng tượng) chung về bản chất của sự tức giận. Do đó, qua sự phân tích, mổ xẻ ngôn ngữ, chúng ta có thể làm rõ cái cách chúng ta hiểu khái niệm „tức giận”. Và điều còn quan trọng hơn, thông qua cách nói năng về sự tức giận đó, chúng ta hiểu thêm về đặc điểm trong cách nhìn của mỗi dân tộc về sự tức giận, hoặc thậm chí đặc điểm của bản thân cái cách tức giận của mỗi dân tộc.

Vậy, người Việt chúng ta tức giận như thế nào?

Các nhà khoa học đã đưa ra một mô hình chung cho sự tức giận. Hình ảnh cụ thể của sự tức giận là một cái nồi đậy kín và thứ chất lỏng chứa trong nồi. Cơ thể chúng ta được ví như cái nồi đậy kín đó và tình trạng cảm xúc của chúng ta (ở đây là sự tức giận) chính là thứ chất lỏng được đun trong cái nồi đó.

Quá trình diễn ra khi chúng ta đun sôi chất lỏng trong nồi thường diễn ra theo một số giai đoạn mà chúng ta có thể tóm tắt như sau:
1/ Bắt đầu đun: nhiệt độ trong nồi tăng lên từ từ, nước nóng dần lên;
2/ Áp suất trong nồi tăng lên vượt quá mức bình thường và nhiệt độ cũng tăng lên đến gần điểm sôi, tức là nước reo và hơi nước bắt đầu xuất hiện;
3/ Áp suất và nhiệt độ tăng lên đến điểm sôi – nước sôi;
4/ Áp suất tăng quá mức chịu đựng của nắp nồi và nước trong nồi trào ra, thậm chí nếu nồi đậy quá kín, quá chặt thì nắp nồi bị bật tung và có thể gây ra tiếng nổ;
5/ Khi nồi bị bật tung nắp hay nổ thì các thứ trong nồi bị trào ra ngoài, thậm chí bắn tung tóe vào không khí.
6/ Lửa được khống chế hoặc giập tắt, nước trong nồi trở về trạng thái vừa sức chịu đựng của nắp nồi hoặc trở về nhiệt độ bình thường.

Quá trình tức giận của chúng ta cũng tuân theo các giai đoạn giống hệt như vậy. Đầu tiên, có ai đó hay cái gì đó làm cho chúng ta rơi vào tình trạng mất bình tĩnh, ví dụ: Hàng xóm vứt một bọc chất thải sang sân nhà mình chẳng hạn. Khi mới nhìn thấy, chúng ta mới chỉ „sững người lại” và bắt đầu cảm thấy „nóng mắt” Đó chính là lúc tình trạng tức giận của chúng ta ứng với giai đoạn 1 nêu trên: „Lửa trong người bốc lên” (nước trong nồi bắt đầu được đun nóng), „mặt nóng bừng” (nhiệt độ tăng lên) và „hai bên thái dương máu chạy rần rật” (nước trong nồi bắt đầu di chuyển). Nếu sự lên tiếng của chúng ta có hiệu lực, nghĩa là khi chúng ta lên tiếng mà hàng xóm đến xin lỗi vì thằng con nhỡ tay chót đánh rơi bọc rác đó xuống sân (hành động rút bớt lửa) thì cơn tức giận có thể được kiềm chế và cơ thể chúng ta trở về trạng thái bình thường. Song, nếu hàng xóm lại „chọc tức” bằng những câu nói „mát mẻ” kiểu „Mới sáng ra mà đã ầm ĩ cả xóm” hay „Cho đáng đời quân ăn ở thất đức” thì đó sẽ là hành động „đổ thêm dầu vào lửa”. Đương nhiên, khi ấy, „lửa giận bốc lên đầu ngùn ngụt” làm „tóc tai dựng ngược” (áp suất và nhiệt độ tăng lên nhanh chóng) – chúng ta chuyển sang giai đoạn thứ hai – nước trong nồi bắt đầu reo. Áp suất bắt đầu tích tụ quá mức khiến chúng ta „giận no càng hông” và „mũi phình lên, nó chứa đầy khí giận”. Lửa giận càng bốc cao khi chúng ta phát hiện ra rằng bọc chất thải kia chứa đầy những thứ dơ dáy nhất: ngoài cơm thiu, cà thối lại còn có cả những chất thải kinh khủng như đồ thải của phụ nữ hay trẻ con chẳng hạn. Và thế là chúng ta chuyển sang giai đoạn 3: „Máu trong người sôi lên”. Khi sôi, các thứ trong nồi bị đảo lộn nên mắt chúng ta „long lên sòng sọc”, chúng ta tức „lộn ruột, lộn gan”, „lộn máu” và „lộn mề gà”. Khi cơn tức giận vẫn tiếp tục „dâng trào” (áp suất vẫn không ngừng tăng lên) thì chúng ta chuyển sang giai đoạn 4: Nước trong nồi bị trào ra ngoài qua các kẽ hở. Đó chính là lúc chúng ta „tức sùi bọt mép” „mồm miệng thở phì phì”. Nếu nồi bị đậy kín và chặt quá thì nó có nguy cơ bị nổ tung hoặc vung nồi bị hất tung ra. Đó là lúc „hai con ngươi toan nhảy vọt ra ngoài”. Đứng trước một tình trạng như vậy, nếu không có những hành động „hạ nhiệt”, tức là „làm hả giận” „làm nguôi cơn giận” thì chúng ta sẽ bị nổ, nghĩa là cơ thể chuyển sang giai đoạn thứ 5.
Tiếng nổ của cơn tức giận của người Việt chúng ta rất có ấn tượng thính giác: Chúng ta „nổi giận đùng đùng” „nổi cơn lôi đình” „nổi sấm, nổi sét”.
Nhưng không chỉ có thế. Nếu một phụ nữ Việt Nam „nổi cơn tam bành” thì khi ấy ta không chỉ nghe thấy tiếng nổ của nồi mà còn nghe thấy cả tiếng loảng xoảng của những thứ trong nồi bị hất văng ra đập vào những vật xung quanh, ví dụ như màng nhĩ của chúng ta chẳng hạn. Những gì chất chứa bên trong được dịp tuôn ra hết và màng nhĩ chúng ta (những người xung quanh) phải hứng chịu hàng trăm thứ „đồ” từ cái miệng của người phụ nữ ấy. Tất nhiên còn có cả những sự đổ vỡ đích thực của các vật dụng xung quanh, như bát đĩa, cốc chén, xô chậu…
Khi các thứ trong nồi văng ra, ta mới biết rằng cái thứ chất lỏng trong cái nồi tâm lí của người Việt chúng ta rất có màu sắc: Chúng ta „đỏ mặt, tía tai” hoặc „mặt tái đi”, „mắt trợn ngược trắng dã”, hoặc „mắt đỏ ngầu” hay „mắt đục ngầu”. Đó tuyệt nhiên không phải là một thứ nước trắng vô hồn. Đó là một thứ „nước dùng” hẳn hoi, vì chúng ta „bầm gan, tím ruột” lại.
Con người tức giận rõ ràng là trở nên rất nguy hiểm. Vậy nên, cần phải chuyển sang giai đoạn 6, là giai đoạn làm cho cơ thể trở lại trạng thái cân bằng, nghĩa là phải „trút giận lên đầu” kẻ thù hay „trút lửa xuống đầu” kẻ thù. Nhưng đấy là cách hạ nhiệt của kẻ mạnh. Một kẻ mạnh, khi tức giận có thể trở thành con ác thú „hai chân nhảy chồm chồm” hoặc „nhảy bổ” vào kẻ thù mà „cào xé” như muốn „ăn tươi nuốt sống” kẻ thù. Khi tức giận, chúng ta có thể trở thành những con ma cà rồng đi „đào mả ba đời chín họ” người ta lên và sẵn sàng „ăn máu”, „uống máu”, „trả nợ máu” hoặc mạnh hơn nữa là „phanh thây uống máu” kẻ thù. Đối với kẻ yếu, nơi trút hận có thể không phải là kẻ thù mà là những người xung quanh (các thứ trong nồi văng ra xung quanh): Vì không làm gì được kẻ thù nên chúng ta „cả giận mất khôn” mà đâm ra „giận cá chém thớt”, đáng ra phải „sống mái” với kẻ thù thì lại „trút giận lên đầu con” hay „trút giận lên đầu chồng/vợ” hoặc vào các vật xung quanh. Cho nên, gặp người đang tức giận, chúng ta thường tìm cách tránh xa, để khỏi „trâu bò húc nhau, ruồi muỗi chết” hoặc chí ít thì cũng „chẳng phải đầu cũng phải tai”. Kẻ yếu hơn nữa thì chỉ còn biết làm hại bản thân, nhẹ thì „đấm vào ngực thùm thụp” hay „Bứt đầu, bứt tóc” mình, nặng thì có thể „điên lên” hoặc „nằm lăn ra đất giẫy đành đạch” hoặc hơn nữa là „mắt mũi trợn ngược, „miệng ú ớ„ đến nỗi „tức vỡ mật”. Như vậy, người tức giận không chỉ nguy hiểm cho người xung quanh mà còn nguy hiểm cho chính mình.

Tuy nhiên, trong chúng ta vẫn có những bậc chí nhân quân tử biết „nén giận”, „nuốt giận”, không cho các giai đoạn 3, 4 và 5 xảy ra. Ấy là những người biết theo cái đạo lí của người Việt Nam ta: „Một điều nhịn, chín điều lành” để „chín bỏ làm mười”, „bớt giận làm lành”. Làm được như vậy là không cho cơn tức giận của chúng ta đạt đến điểm sôi mà trở lại trạng thái „dĩ hòa vi quý”. Đó, thiết nghĩ, chính là điều mà dân gian đã gửi gắm vào trong cái mô hình văn hóa-ngôn ngữ của người Việt chúng ta vậy.

_______________________________________________________

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: